Czym jest Hamas

„Nie ma różnicy między Hamasem i ISIS.”

Fawzia Amin Sido, Jezydka więziona jako niewolnica najpierw przez Państwo Islamskie, a potem przez Hamas w Gazie

.

„Kiedy przyszli po Żydów, milczałem,

nie byłem Żydem.

Kiedy przyszli po mnie, nie było już nikogo, kto mógłby zaprotestować.”

Martin Niemöller, niemiecki pastor luterański, więzień Sachsenhausen i Dachau.

7 października terroryści organizacji Hamas dokonali zmasowanego ataku ze Strefy Gazy na terytorium izraelskie. Celem była przede wszystkim ludność cywilna. Zabito około tysiąca trzystu osób, w przeważającej większości cywilów, popełniając przy tym liczne okrucieństwa. Około ćwierć tysiąca uprowadzono do Strefy. Izrael odpowiedział działaniami zbrojnymi wymierzonymi w Hamas. Wydarzeniom tym towarzyszy olbrzymia ilość dezinformacji dotyczących praktycznie wszystkich aspektów konfliktu. Piszę ten tekst aby przynajmniej część rozwiać.

Piszę o tym czym jest Harakat al-Mukawamma al-Islamijja (Islamski Ruch Oporu), w skrócie Hamas. Nie o jego historii, strukturach, czy działaniach, ale jego istocie. Przewodnikiem po niej będzie „Porozumienie Islamskiego Ruchu Oporu”, znane jako „Karta Hamasu”, dokument założycielski i fundament tej organizacji.

Uwaga!
W artykule znajdują się drastyczne zdjęcia z ataku Hamasu z 7 października 2023 roku!

Na początek dwie uwagi. Aby lepiej wyjaśnić kontekst pozwoliłem sobie na kilka dygresji. Jedna z nich rozrosła się do osobnego artykułu, do tego znacznie większego od tego, traktującego o roli wielkiego muftiego Jerozolimy Amina al-Husajniego. Polecam zapoznanie się z nim, ponieważ rola muftiego i oligarchów klanu al-Husajni jest kluczowa dla zrozumienia nie tylko ideologii Hamasu, ale konfliktu izraelsko-palestyńskiego jako takiego. Nota bene pisanie tamtego artykułu znacznie opóźniło ukończenie i publikację tego.

Druga sprawa. W 2017 roku Hamas opublikował „Dokument ogólnych zasad i polityk”, który niektórzy, czy to w dobrej, czy w złej wierze, przedstawiali jako „nowa kartę”. Nic bardziej błędnego. Hamas nigdy nie twierdził, że tamten dokument jest kartą, ani, że zastępuje oryginalną. „Karta” z 1988 roku nadal obowiązuje.

Korzystałem z tłumaczenia „Karty” na język angielski udostępnionego on line na stronie Biblioteki Prawniczej Lillian Goldman Wydziału Prawa Uniwersytetu Yale[1] z jednym wyjątkiem. Cytaty z Koranu podaję za jego tłumaczeniem na polski dokonanym przez Musę Çaxarxana Czachorowskiego na zlecenie Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczpospolitej Polskiej i także dostępnego online.[2] Ponadto porównywałem wspomniane tłumaczenie „Karty” z wersją arabską dostępną w arabskiej wersji wikiźródeł (przy pomocy automatycznego translatora).

Zacznę od trzech mott które otwierają kartę

„W imię Najmiłosierniejszego Allaha

Wy jesteście najlepszą wspólnotą, stworzoną dla ludzi. Wy nakazujecie to, co jest słuszne, zakazujecie tego, co jest złe, i wierzycie w Boga. Jeśli tylko lud Księgi by uwierzył, to byłoby dla niego lepsze. Są wśród nich wierzący, ale większość z nich to ludzie występni. Oni nie uczynią wam szkody, z wyjątkiem drobnej przykrości. Jeśli będą walczyć z wami, to odwrócą się plecami. I nie otrzymają znikąd pomocy. Dosięgnie ich poniżenie, gdziekolwiek by się znajdowali, dopóki nie zwiążą się z Bogiem i nie zwiążą się z ludźmi. Oni doświadczyli gniewu Boga i dosięgło ich ubóstwo. To dlatego, że odrzucili znaki Boga i bezprawnie zabijali proroków; dlatego, że się zbuntowali i przekroczyli wszelkie granice. ([Koran, Sura 3:] Rodzina Imrana – wersety 110-112).

Izrael będzie istniał i będzie kontynuował istnienie, dopóki Islam go nie unicestwi, tak jak wcześniej unicestwił innych (męczennik imam Hasan al-Banna, błogosławionej pamięci).

Świat islamski płonie. Każdy z nas powinien nalać trochę wody, nieważne jak mało, aby ugasić cokolwiek, co się da, nie czekając na innych” (Szejk Amjad al-Zahawi, błogosławionej pamięci).”

Pierwszy fragment pochodzi z trzeciej sury „Koranu” i odnosi się do Żydów. We wcześniejszych wersach są nazwani „synami Izraela”, a księga o której ludzie mowa „Torą”. „Najlepsza wspólnota” to z kolei muzułmanie. Wybór tego cytatu do rozpoczęcia „Karty” stanowi nawiązanie do ideologii religijnego antysemityzmu sformułowanego przez Amina al-Husajni w jego pracy „Islam i żydostwo” przedstawiającej Żydów jako „morderców proroków”. Pisałem o niej w artykule „Mufti”.

Pisałem w nim także o Bractwie Muzułmańskim, którego założycielem był autor drugiego cytatu, Hasan (Hassan) al-Banna. Hamas jest skrzydłem Bractwa (patrz. art. 3 „Karty”).

Al-Zahawi to z kolei jeden z liderów irackiego skrzydła Bractwa (Jamiyat al Adab al Islamiya/Jam’iyyat al-Ukhuwwa al-Islamiyya).[3] Choć za ustanowienie tego skrzydła uważa się rok 1946, to jego późniejsi członkowie współpracowali z Aminem al-Husajnim podczas pobytu tegoż w Iraku w latach 1939-41,[4] kiedy to zorganizował pronazistowski przewrót i pogrom na Żydach znany jako „Farhud”, o których pisałem w artykule „Mufti”.

Wspomniałem wówczas, że nie ustalono kim konkretnie byli religijni podżegacze, którzy zainicjowali pogrom. Wydaje mi się prawdopodobnym, że byli to właśnie ludzie al-Zahawiego. Jest to tylko domniemanie, ale wyjaśniałoby dlaczego akurat on stał się „numerem trzy” po al-Husajnim i al-Bannie. Poza tym al-Zahawi był znany głównie z walki przeciwko prawom kobiet.[5]

 Przyjrzyjmy się teraz preambule i pierwszym punktom „Karty”.

„W imię Najmiłosierniejszego Allaha

Wprowadzenie

Chwała Allahowi, do którego zwracamy się o pomoc i którego przebaczenia, przewodnictwa i wsparcia szukamy; Allah błogosławi prorokowi i obdarza zbawieniem jego, jego towarzyszy i zwolenników, tych, którzy wypełnili jego przesłanie, przyjęli jego prawa z wiecznymi modlitwami i zbawieniem, tak długo, jak będzie trwać ziemia i niebo. Po wieczność.

Lud:

Z pośród brudu i morza cierpienia, z bicia wiernych serc i czystych ramion; z poczucia obowiązku i w odpowiedzi na rozkaz Allaha, rozbrzmiało wezwanie, które zjednoczyło ludzi i sprawiło, że podążali drogami Allaha, prowadząc ich do zdecydowanej woli, aby wypełnić swoją rolę w życiu, pokonać wszystkie przeszkody i pokonać trudności na drodze. Ciągłe przygotowania trwały, podobnie jak gotowość do poświęcenia życia i wszystkiego, co cenne dla dobra Allaha.

W ten sposób uformowały się zaczątki [ruchu] i zaczęły torować sobie drogę przez burzliwe morze nadziei i oczekiwań, życzeń i tęsknot, kłopotów i przeszkód, bólu i wyzwań, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych.

Gdy pomysł dojrzał, ziarno wykiełkowało, a roślina zapuściła korzenie w glebie rzeczywistości, z dala od przemijających emocji i nienawistnego pośpiechu. Islamski Ruch Oporu wyłonił się, aby wypełnić swoją rolę poprzez dążenie do spełnienia woli Stwórcy, jego ramiona splatają się z ramionami wszystkich bojowników [w arabskim oryginale, tu i w kolejnym zdaniu: mudżahedinów] o wyzwolenie Palestyny. Duchy jego bojowników spotykają się z duchami wszystkich bojowników, którzy poświęcili swoje życie na ziemi Palestyny, odkąd została ona podbita przez towarzyszy Proroka, Allah błogosławi go i obdarza zbawieniem, aż do dnia dzisiejszego.

To Przymierze Islamskiego Ruchu Oporu (Hamas) wyjaśnia jego obraz, ujawnia jego tożsamość, zarysowuje jego stanowisko, wyjaśnia jego cele, mówi o jego nadziejach i wzywa do jego wsparcia, przyjęcia i dołączenia do jego szeregów. Nasza walka z Żydami jest bardzo wielka i bardzo poważna. Wymaga wszelkich szczerych wysiłków. Jest to krok, po którym nieuchronnie powinny nastąpić inne kroki. Ruch jest tylko jednym oddziałem, który powinien być wspierany przez coraz więcej oddziałów z tego rozległego świata arabskiego i islamskiego, dopóki wróg nie zostanie pokonany, a zwycięstwo Allaha nie zostanie zrealizowane.

Widzimy więc, że nadchodzą na horyzoncie „i dowiecie się o tym później” Napisał Bóg: ‘Nie pokonacie Mnie i Moich posłańców!’ Zaprawdę, bóg jest Silny, Potężny! ([ Koran, Sura 58:] Skarżąca się – werset 21).

Powiedz: ‘Oto jest moja droga! Wzywam do Boga z jasną wiedzą: ja i ci, którzy idą za mną. Chwała Bogu, że nie jestem spośród niewiernych’. ([ Koran, Sura 12:] Józef – werset 108).

Hamas oznacza siłę i odwagę – [według] Al-Mua’jam al-Wasit. [słownika arabskiego]”

Zwracam uwagę na sformułowanie ziemia Palestyny „odkąd została ona podbita przez towarzyszy Proroka”. Przeskoczmy teraz do artykułu 11:

„Islamski Ruch Oporu wierzy, że ziemia Palestyny stanowi islamski Wakf poświęconym przyszłym pokoleniom muzułmańskim aż do Dnia Sądu. Nie należy go marnować ani żadnej jego części. Nie należy porzucać ani jego, ani żadnej jego części. Ani pojedynczy kraj arabski, ani wszystkie kraje arabskie, ani żaden król czy prezydent, ani wszyscy królowie i prezydenci, ani żadna organizacja, ani oni wszyscy, czy to Palestyńczycy, czy Arabowie, nie mają do tego prawa. Palestyna jest islamską ziemią Wakf poświęconą dla pokoleń muzułmanów aż do Dnia Sądu. W takiej sytuacji, kto mógłby rościć sobie prawo do reprezentowania pokoleń muzułmańskich aż do Dnia Sądu?

Takie jest prawo rządzące ziemią Palestyny ​​według islamskiego szariatu i to samo dotyczy każdego kraju podbitego przez muzułmanów siłą, ponieważ w czasach (islamskich) podbojów muzułmanie poświęcali te ziemie pokoleniom muzułmanów aż do Dnia Sądu.”

Termin „wakf” (waqf) odnosi się w doktrynie i prawie islamu do fundacji religijnej będącej donacją składaną przez wiernych na konkretny cel. Donacja taka może być finansowa, lub w formie nieruchomości, z której dochód służy do utrzymania beneficjenta fundacji. Jest wieczysta (istnieją wyjątki), niezbywalna i niepodzielna. Wakf jest zazwyczaj przekazywany na konkretny cel (mimo religijnego pochodzenia często dotyczył np. obiektów użyteczności publicznej), lub dla danej osoby, albo grupy osób. W tym wypadku ma nim być umma, ogół muzułmanów. Artykuł 11 opisuje to w dalszej części:

„Stało się to tak: Kiedy przywódcy armii islamskich podbili Syrię i Irak, wysłali do kalifa muzułmanów Umara ibn al-Chattaba zapytanie o radę w sprawie podbitej ziemi – czy powinni ją podzielić między żołnierzy, czy zostawić właścicielom, czy [zrobić] coś innego? Po konsultacjach i dyskusjach pomiędzy kalifem muzułmanów Umarem ibn al-Chattabem i towarzyszami Proroka, niech Allah go błogosławi i obdarzy zbawieniem, zdecydowano, że ziemię należy pozostawić jej właścicielom, którzy będą mogli skorzystać z jej owoców. Jeśli chodzi o rzeczywistą własność ziemi i samą ziemię, powinna ona zostać poświęcona pokoleniom muzułmańskim aż do Dnia Sądu. Ci, którzy są na ziemi, są tam tylko po to, aby korzystać z jej owoców. Ten Wakf pozostaje tak długo, jak długo istnieją ziemia i niebo. Jakakolwiek procedura sprzeczna z islamskim szariatem, jeśli chodzi o Palestynę, jest nieważna.

‘Zaprawdę, to jest prawda pewna. Wychwalaj zatem imię twego Pana, Wspaniałego!’ ([ Koran, Sura 56:] Wydarzenia – werset 95-96).”

Artykuł 15 głosi:

 „W dniu, w którym wrogowie uzurpują sobie część ziemi muzułmańskiej, dżihad stanie się indywidualnym obowiązkiem każdego muzułmanina. W obliczu uzurpacji Palestyny ​​przez Żydów, obowiązkowe jest podniesienie sztandaru Dżihadu. Aby to osiągnąć, konieczne jest rozpowszechnienie świadomości islamu wśród mas, zarówno na poziomie regionalnym, arabskim, jak i islamskim. Konieczne jest zaszczepienie ducha dżihadu w sercu narodu, aby stawił czoła wrogom i dołączył do szeregów bojowników.”

Ten sam artykuł 15 jasno definiuje, że 

„Konieczne jest zaszczepienie w umysłach pokoleń muzułmanów, że problem palestyński jest problemem religijnym i na tej podstawie należy go rozwiązać. Palestyna zawiera święte miejsca islamu. Znajduje się w nim meczet al-Aksa, który jest związany z wielkim meczetem w Mekce nierozerwalnym węzłem, dopóki niebo i ziemia mówią o Isrze [podróż Mahometa o północy do siedmiu niebios] i Mi’raj [wniebowstąpienie Mahometa do siedmiu niebios] z Jerozolimy.”

Tutaj pojawia się też podkreślenie, że Palestyna to nie jest „zwykły” wakf jak każdy teren zdobyty w dżihadzie, ale specjalny, w którym znajdują się święte miejsca. Określenie Palestyny jako „świętej ziemi islamu” jest tutaj pewnym uproszczeniem, ale dopuszczalnym.

Jest za takową uznawana przez judaizm i chrześcijaństwo, które islam w swej doktrynie traktuje jako poprzednie, nieudane „próby podejścia” do „prawdziwej” religii, nieudane z winy ich wyznawców, którzy wypaczyli, lub odrzucili boski przekaz. Zajęcie ich świętej ziemi jest dla fundamentalistów aktem dominacji nad niewiernymi. Uzasadnieniem 17 sura Koranu.[6]

Sura ta znana jest jako „Nocna podróż” (lub co znamienne „Dzieci/Synowie Izraela”, gdyż w negatywny sposób odnosi sie do nich przypisując dwukrotne „dopuszczenie się zepsucia” i wybicie w pychę, przy czym za pierwszy raz zostali ukarani). Jest to w zasadzie jedyny fantastyczny element Koranu (pomijając oczywiście same „objawienia”).

Mahomet miał w niej odbyć podróż na magicznym wierzchowcu al-Buraku do „odległego/najdalszego meczetu”, którym ma być al-Aksa w Jerozolimie, a stamtąd do nieba, gdzie poznał kluczowe dla islamu nauki. Oczywiście meczet ten wówczas nie istniał, został zbudowany po śmierci Mahometa.

Al-Aksa odgrywa szczególną rolę propagandową, co zawdzięczamy głównie muftiemu al-Husajniemu. Wezwania do „obrony”, czy też „wyzwolenia” tego meczetu są jednym z wiodących motywów dżihadystycznej narracji. Także najnowszy atak z 7 października Hamas nazwał „Powodzią/Potopem al-Aksy”. Meczetu nie trzeba wyzwalać, to jest cały czas muzułmańska świątynia (i częste miejsce radykalnych kazań), ani przed nikim bronić, bo nikt nań nie czyni zakusów. A przynajmniej nikt poważny. Tym niemniej teoria spiskowa o Żydach tylko czyhających aby zająć meczet ma się bardzo dobrze.

W artykule o muftim pisałem o roli jego i jego (oraz al-Banny) nauczyciela, Raszida Ridy, który opublikował ją w grudniu 1910 roku w wydawanym przez siebie czasopiśmie „al-Manar”.[7] W nowszych czasach głosił ją chociażby Salih Hasan al-Maslut,  wykładowca historii najbardziej prestiżowej islamskiej szkoły teologicznej (często określanej mianem „islamskiego uniwersytetu”) al-Azhar w Kairze. Wg. niego ma to być żydo-masoński spisek.[8]

Nota bene wg artykułów 22 i 28 „Karty” masonerię stworzyli… Żydzi (nazwani w artykule 22 „wrogami”). Podobnie jak wiele innych ruchów, zjawisk i organizacji z ONZ (ciekawe biorąc pod uwagę historię antyizraelskich rezolucji ONZ) i kolonializmem (złośliwie zapytam, czy arabskim i tureckim też) włącznie. Artykuł 22 jest w zasadzie streszczeniem fantasmagorii o żydowskich spiskach z „Protokołów Mędrców Syjonu”, zaś inny (32) wprost wspomina ten produkt carskiej Ochrany. O jego roli i historii w Palestynie także pisałem w artykule o muftim.

Wróćmy jednak do początku „Karty”.

„Definicja ruchu

Punkty wyjścia ideologicznego

Artykuł pierwszy:

Islamski Ruch Oporu: Programem Ruchu jest Islam. Z niego czerpie swoje idee, sposoby myślenia i rozumienia wszechświata, życia i człowieka. Ucieka się do niego w celu osądu we wszystkich swoich działaniach i czerpie inspirację z niego w celu kierowania swoimi krokami.

Relacje Ruchu Oporu Islamskiego z Bractwem Muzułmańskim:

Artykuł drugi:

Ruch Oporu Islamskiego jest jednym ze skrzydeł Bractwa Muzułmańskiego w Palestynie. Ruch Bractwa Muzułmańskiego jest uniwersalną organizacją, która stanowi największy ruch islamski w czasach nowożytnych. Charakteryzuje się głębokim zrozumieniem, dokładnym pojmowaniem i całkowitym przyjęciem wszystkich islamskich koncepcji wszystkich aspektów życia, kultury, wyznania, polityki, ekonomii, edukacji, społeczeństwa, sprawiedliwości i osądu, rozprzestrzeniania islamu, edukacji, sztuki, informacji, nauki okultyzmu i nawracania na islam.

Struktura i formacja

Artykuł trzeci:

Podstawową strukturę Islamskiego Ruchu Oporu stanowią muzułmanie, którzy oddali cześć Allahowi, którego prawdziwie czczą – ‘Ja przecież stworzyłem dżinny i ludzi jedynie po to, aby Mnie czcili.’ ([ Koran, Sura 51:] Rozpraszajaca – werset 56) – którzy znają swoje obowiązki wobec siebie, swoich rodzin i kraju. W tym wszystkim boją się Allaha i wznoszą sztandar dżihadu w obliczu ciemiężców, aby uwolnić ziemię i ludzi od ich nieczystości, podłości i zła.

„My rzucamy prawdę przeciwko fałszowi, ona rozbija go i fałsz znika.” ([ Koran, Sura 21:] Prorocy – werset 18).

Artykuł czwarty:

Ruch Oporu Islamskiego przyjmuje każdego muzułmanina, który podziela jego wiarę, ideologię, podąża za jego programem, strzeże jego tajemnic i chce należeć do jego szeregów i wypełniać obowiązek. Allah z pewnością wynagrodzi takiego.”

Wiele innych artykułów podkreśla skrajnie religijny charakter Hamasu. Artykuł 27 podkreśla, że

„nie jesteśmy w stanie zamienić obecnej ani przyszłej islamskiej Palestyny ​​na ideę świecką. Islamska natura Palestyny ​​jest częścią naszej religii i ktokolwiek lekceważy jej religię, jest przegrany.”

 Hamas jest ruchem islamskiej skrajnej prawicy religijnej, która bywa często określana terminami takimi jak „dżihadyzm”, „islam polityczny”, „islamizm”. Wszystkie one są nie do końca adekwatne. Termin „dżihad” ma zazwyczaj podawane podwójne znaczenie, jako walka zbrojna i wewnętrzna, duchowa. Tutaj chodzi oczywiście o to pierwsze rozumienie (patrz dalej), ale jest ono o tyle błędne, że podjęcie tejże walki nie jest początkiem, ale końcem radykalizacji. Złożenie bay’ah (przysięgi wierności) kalifowi Państwa Muzułmańskiego, albo innej organizacji, jest aktem finalnym.

Z koleji „islam polityczny” choć jest terminem szerszym, to znowu, nie dość szerokim. Bazą dla działań politycznych jest bowiem zelotyzm religijny. Termin „islamizm” wydaje się najszerszy, ale tu ponownie mamy do czynienia z dwoma rozumieniami terminu, bowiem „islamista” oznacza także naukowca zajmującego się badaniem islamu (ostatnio zastępuje go coraz częściej słowo „islamolog”).

Tymczasem osoby wywodzące się z bliskowschodnich i muzułmańskich kręgów kulturowych, ale niepodzielające ideologii religijnego fanatyzmu nieraz pytają dlaczego na Zachodzie wymyślamy jakieś specjalne terminy dla określenia fanatyzmu islamskiego, podczas gdy w takim samym przypadku, gdy zamiast Koranu występuje Biblia nie mamy problemu z  nazwaniem „naszych” ekstremistów po imieniu? Faktycznie, nie mówimy o „krucjacjonistach”, „chrześcijaństwie politycznym”, czy „chrystianizmie”, tylko o skrajnej prawicy, a czasem nawet o faszyzmie (tak wiem, faszyzm to tylko Mussolini i przedwojenne Włochy).

Napisawszy co powyższe nie mam jednak zamiaru rezygnować z używania wspomnianych słów. Raz, że dość mocno już się zadomowiły w powszechnej świadomości, a dwa, że po prostu łatwiej operować jednym słowem zamiast czterema (czy nawet dwoma), nie mówiąc już o pięciu, czyli „terroryści islamskiej skrajnej prawicy religijnej”. Prościej „dżihadyści”.

Dokładnie tym jest Hamas. O dżihadzie jest mowa już w artykule 3. pojawia się w 7, 8 („Allah jest jego celem, Prorok jego wzorem, Koran jego konstytucją. Dżihad jest jego drogą, a śmierć w imię Allaha jest jego najwznioślejszym pragnieniem.”), 13 („Nie ma innego rozwiązania kwestii palestyńskiej, jak tylko poprzez dżihad”), 15, 30, 33.

Tu pozwolę sobie na dygresję. Otóż, jak wyżej wspomniałem, w wielu, jeżeli nie w większości narracji muzułmańskich istnieją dwa rodzaje dżihadu. „Mniejszy” – zbrojny, oraz „większy” – walka z własnymi słabościami, ze swoim ego. Taką interpretację całkowicie odrzuca Bractwo Muzułmańskie (a co za tym idzie Hamas). Wg. jego założyciela Hasana al-Banny hadis mówiący o dwóch rodzajach dżihadu nie jest autentyczny.[9] Al Banna powołuje się na opinię Al Hafiza ibn Hajara al-Asqalaniego, muhadditha (znawcy hadisów) z przełomu XIV i XV wieku.

Hadisy to historie rzekomo przytaczające czyny i słowa Mahometa. Są ich tysiące (dokładna liczba zależy od tego kto jakie uznaje, przykładowo „Musannaf Abd al-Razzaq al-San ʿani”, kompilacja hadisów z VIII wieku obejmuje ich 18 tysięcy, z czego część to powtórzenia, a uznawany za najbardziej wiarygodny zbiór al-Buchariego to ponad 7,5 tysiąca, a po odliczeniu powtórzeń ok. 4 tysięcy, przy czym wg tradycji Buchari miał je wybrać z około… 600 tysięcy) i w teorii powinny uzupełniać Koran. Czasami okazują się nawet odeń ważniejsze. Przykładem jest tu kwestia zabijania „cudzołożników”. 24 sura Koranu przewiduje za seks pozamałżeński karę stu batów.[10] Tymczasem dla religijnej prawicy ważniejsze są hadisy mówiące o śmierci przez ukamienowanie.

Jeżeli w artykule 33 „Karty” pada sformułowanie

„Dżihad nie ogranicza się do noszenia broni i konfrontacji z wrogiem. Skuteczne słowo, dobry artykuł, użyteczna książka, wsparcie i solidarność – wraz z obecnością szczerego celu podnoszenia sztandaru Allaha coraz wyżej – wszystko to są elementy Dżihadu dla Allaha”

chodzi o wspieranie w ten sposób walki zbrojnej, a nie rozwoju duchowego wiernych. Ismail Haniyeh były lider Hamasu (zabity 31 lipca 2014 roku w Teheranie, prawdopodobnie w operacji izraelskiej) na konferencji Międzynarodowej Unii Uczonych Muzułmańskich, będącej głównym organem teologicznym Bractwa Muzułmańskiego, w wypowiedzi transmitowanej przez powiązaną z Bractwem telewizję al-Jazeera 9 stycznia 2024 r. wezwał do „finansowego dżihadu” poprzez finansowanie organizacji powiązanych z Hamasem i jego sojusznikami.[11]

Dwa tygodnie po ataku 7 października wspomniana Międzynarodowa Unia Uczonych Muzułmańskich wydała fatwę ogłaszającą dżihad.[12] Tydzień później kolejna fatwa uznała muzułmanów protestujących przeciwko zbrodniom Hamasu za apostatów, czyli odstępców od islamu,[13] za co wg. fanatyków grozi śmierć.

Wróćmy jednak do Karty Hamasu. Artykuł 5 odnosi się do zasięgu Hamasu. Mowa o czasie ma bardziej religijny charakter. Nas interesuje miejsce.

„Czas i miejsce. Zasięg Islamskiego Ruchu Oporu:

Artykuł piąty:

Zakres czasowy Islamskiego Ruchu Oporu: Przyjmując Islam jako swój sposób życia, Ruch sięga czasów narodzin islamskiego przesłania, prawego przodka, ponieważ Allah jest jego celem, Prorok jest jego przykładem, a Koran jest jego konstytucją. Jego zasięg obejmuje każde miejsce, w którym są muzułmanie, którzy przyjmują Islam jako swój sposób życia na całym świecie. Tak więc rozciąga się on w głąb ziemi i sięga nieba.

‘Czy nie widzisz, jak Bóg przytacza przypowieść o dobrym słowie? Ono jest jak dobre drzewo, którego korzenie tkwią mocno w ziemi, a gałęzie sięgają niebios. Ono przynosi swoje owoce w każdym czasie za zgodą swego Pana. Bóg przytacza ludziom przypowieści: być może, oni się opamiętają.’ ([ Koran, Sura 14:] Abraham – wersety 24-25).”

Tak, Hamas nie ogranicza swoich ambicji tylko do Izraela/Palestyny, gdyż

„dzięki rozprzestrzenianiu się muzułmanów, którzy podążają za podejściem Islamskiego Ruchu Oporu we wszystkich częściach świata i pracują nad jego wspieraniem, przyjęciem jego stanowiska i wzmocnieniem jego dżihadu, jest to ruch globalny” (art. 7).

Między innymi dwa lata temu, 12 grudnia 2022 r. w jemeńskiej telewizji Al-Masirah kontrolowanej przez inne ugrupowanie skrajnej prawicy religijnej, ruch Huti (Houti) wystąpił Mahmoud Al-Zahar, jeden z założycieli i liderów Hamasu i zapowiedział dążenie do opanowania świata, „całych 510 milionów kilometrów kwadratowych planety Ziemia”.[14]

Także w grudniu, ale już 2023 roku Fathi Hammad, kolejny z liderów Hamasu, w hamasowej telewizji „al-Aksa” wyraźniej zdefiniował cel Hamasu jako utworzenie islamskiego kalifatu ze stolicą w Jerozolimie.[15] To nie są odosobnione wypowiedzi.[16]

Być może zastanawia Was, co z tymi, którzy nie są „muzułmanami, którzy podążają za podejściem Islamskiego Ruchu Oporu”? No cóż. W artykule 6 Hamas:

„Dąży do podniesienia sztandaru Allaha nad każdym centymetrem Palestyny, ponieważ pod skrzydłami islamu wyznawcy wszystkich religii mogą współistnieć w bezpieczeństwie i ochronie, jeśli chodzi o ich życie, posiadłości i prawa. W przypadku braku islamu konflikty będą powszechne, ucisk będzie się rozprzestrzeniał, zło zwycięży, a schizmy i wojny wybuchną.”

Owo „wszystkie” niekoniecznie oznacza to co myślimy. Artykuł 31 bowiem doprecyzowuje:

 „Islamski Ruch Oporu jest ruchem humanistycznym. Dba o prawa człowieka i kieruje się tolerancją islamską w kontaktach z wyznawcami innych religii. Nie antagonizuje nikogo z nich, chyba że to oni go antagonizują lub stają mu na drodze, aby utrudnić jego ruchy i zmarnować jego wysiłki.

Pod skrzydłami islamu wyznawcy trzech religii – islamu, chrześcijaństwa i judaizmu – mogą współistnieć w pokoju i ciszy. Spokój i cisza nie byłyby możliwe inaczej, niż pod skrzydłami islamu. Historia przeszła i obecna jest tego najlepszym świadectwem.

Obowiązkiem wyznawców innych religii jest zaprzestanie kwestionowania dominacji islamu w tym regionie, ponieważ w dniu, w którym ci wyznawcy to zrobią spotka ich tylko rzeź, wypędzenia i terror.”

Gdyby ktoś nie wiedział o co chodzi z tą „tolerancją islamską”, to wyjaśniam, że o system dhimmi (zimmi) czyli tzw. „ochronę”, znany jako „Pakt Umara” od drugiego kalifa Umara ibn al-Chattaba, któremu jest przypisywany (choć prawdopodobnie jest to raczej zbiór zasad, które ewoluowały na przestrzeni czasu, pierwsze zapisy „paktu” są o kilka stuleci późniejsze).[17] Oznacza ona pozwolenie niektórym innowiercom (tzw. „ludom księgi”, czyli wyznawcom wymienionych judaizmu i chrześcijaństwa, oraz zaratusztrianizmu, a w Indiach rozszerzono to na hinduizm, mimo, że jako politeizm teoretycznie nie kwalifikował się, ale wyznawców było zbyt dużo by wszystkich zabić, czy wypędzić) na życie pod panowaniem islamskim w zamian za płacenie specjalnego „podatku”, tzw. dżizji (jizja). A jeżeli nie zapłaci? No cóż, jak w każdym wypadku takiej „ochrony” poniesie konsekwencje ze śmiercią włącznie.

Przy czym system dhimmi to nie tylko płacenie haraczu. Obejmował dodatkowe restrykcje, takie jak zakaz posiadania broni, jazdy wierzchem (czasem tylko konnej, czasem na wszystkich zwierzętach), budowy świątyń, zeznawania przeciw muzułmanom i sądzenia się z nimi, czy specjalne stroje (tak, to nie Europejczycy pierwsi wymyślili takowe dla Żydów). Te restrykcje bywały różne na przestrzeni czasu i przestrzeni, czasem bardziej, czasem mniej uciążliwe, czasem bardziej rygorystycznie przestrzegane, czasem mniej. Czasem sięgały eksterminacji. Czasem zmiany zachodziły błyskawiczne.

W XI wiecznej Grenadzie dwóch Żydów (ojciec i syn) pełniło przez łącznie 28 lat urząd wielkich wezyrów (co teoretycznie było dla dhimmi nieosiągalne). Zakończyło się to w grudniu 1066 roku wymordowaniem większości populacji Żydów w Grenadzie.

„Ogólnym czynnikiem leżącym u podstaw wybuchu pogromu w Grenadzie jest istnienie tła ideologicznego w postaci wrogości wobec Żydów, którego stopień społecznego zasięgu jest trudny do zmierzenia, ale która jest dobrze udokumentowana w relacjach podawane przez źródła arabskie.” – pisze Alejandro García Sanjuán, profesor historii średniowiecznej na hiszpańskim Uniwersytecie w Huelvie [18]

Jeżeli ktoś chciałby tutaj skomentować, że wszak mamy XXI, a nie XI wiek, to zwracam uwagę, że mówimy o ludziach odwołujących się do wydarzeń z VII wieku. To nie jest zresztą kwestia odległej przeszłości. Do koncepcji dhimmi jako nadal obowiązującej odwoływał się np. wpływowy XX wieczny teolog, również wykładowca al-Azhar, Muhammad Abu Zahra.[19] Popierał ją jeden z głównych ideologów Bractwa Muzułmańskiego, Sajjid Kutb (Sayyid Qutb).[20] Podobnie Abul A’la Maududi, inny wpływowy autor, założyciel Jamaat-e-Islami i mentor generała Muhammada Zia ul-Haq, w latach 1977-88 dyktatora Pakistanu.[21]

Tu taka dygresja pokazująca poziom mentalny ludzi o jakich mowa. Otóż wspomniany generał ul-Haq był znany z wprowadzenia, właśnie pod wpływem Maududiego tzw. Praw Hudut. Obejmowały one delegalizację alkoholu, obcinanie kończyn, oraz kamienowanie za seks pozamałżeński.

Na to ostatnie skazywano najczęściej ofiary gwałtu, w tym nieletnie. Do skazania potrzebne były bowiem zeznania czterech mężczyzn wyznania muzułmańskiego, albo przyznanie się. Zgłoszenie gwałtu było przyznaniem, że stosunek miał miejsce, a znalezienie czterech świadków gwałtu raczej mało prawdopodobne, więc skoro jedna strona się przyznała, a drugiej nie udowodniono udziału, a tym bardziej użycia siły…

Nie, ostatecznie nikogo nie zabito, ale ofiary nim je ostatecznie uniewinniono spędziły długie miesiące, a nawet lata w więzieniu, często będąc ofiarami kolejnych gwałtów ze strony funkcjonariuszy.[22] Maududi zmarł pół roku po wprowadzeniu tych przepisów, ale kiedy w 2006 w końcu je zmieniono (ale nie całkowicie uchylono), jego Jamaat-e-Islami była przeciw zmianom.

I on i Kutb należą do najbardziej wpływowych ideologów islamskiej skrajnej prawicy religijnej. Maududi wywarł zresztą duży wpływ na Kutba (oraz al-Banę i Chomeiniego).

Jak dhimmi wygląda w praktyce mogliśmy niedawno obserwować w wykonaniu wyznawców takiej samej ideologii jak Hamas, czyli Państwa Islamskiego. Najpierw obrabowano innowierców z majątku określając to jako dżizję. Następnie w najlepszym razie dawano do wyboru konwersję lub wygnanie. W najlepszym, bo np. Leila Mustafa, zmarła niedawno pierwsza współburmistrz Rakki po wyzwoleniu miasta przez kurdyjskich rewolucjonistów spod okupacji dżihadystów, opisuje w swoich wspomnieniach:

„W lutym [2014 r.] chrześcijanin, który odmówił wyrzeczenia się wiary i którego rodzina nie była w stanie zapłacić podatku od kafirów (niewiernych), został stracony na Placu Zegarowym. Ukrzyżowany.”[23]

A jeżeli ktoś miałby wątpliwości, że właśnie o to chodzi, to Hamas wprost to ogłosił. 30 września 2021 roku zorganizował w Strefie Gazy konferencję „Obietnica życia ostatecznego – Palestyna po wyzwoleniu”. [24] Celem konferencji było przysłowiowe „dzielenie skóry na niedźwiedziu”, czyli ustalenie zasad jakimi ma być rządzona Palestyna po „wyzwoleniu” przez Hamas. Przy czym chodzi tu o całość terytorium Izreala/Palestyny, Hamas bowiem odrzuca tzw. „rozwiązanie dwupaństwowe”, co podczas tejże konferencji kolejny raz podkreślili Yahya al-Sinwar, ówczesny szef Hamasu w Strefie Gazy, a później szef całości organizacji, czy Mahmoud al-Zahhar, członek jej biura politycznego.

Dokument końcowy tejże konferencji na określenie zasad jakie będą obowiązywać użył w punkcie 4 dokładnie sformułowania „bezpośrednia kontynuacja Paktu Umara”.

Dodam, że jeżeli nie dość jasne jest użyte przeze mnie sformułowanie „pozwolenie niektórym innowiercom na życie pod panowaniem islamskim” to doprecyzowuje, że inni poza tymi niektórymi prawa do życia nie mają. Obejmuje to także wyznawców tych odmian islamu, które dżihadyści uznają za „nieprawomyślne”.

Przy czym niektóre inne elementy tegoż dokumentu końcowego konferencji sugerują, że jest to raczej „oferta” dla chrześcijan niż Żydów, a przynajmniej nie wszystkich. Konkretnie punkt 16:

„Wykształceni Żydzi i eksperci w dziedzinie medycyny, inżynierii, technologii oraz przemysłu cywilnego i wojskowego powinni zostać [w Palestynie] na jakiś czas i nie powinno się im pozwolić wyjechać i zabrać ze sobą wiedzy i doświadczenia, które zdobyli mieszkając w naszej ziemi i korzystając z jej dobrodziejstw, podczas gdy my płaciliśmy za to wszystko upokorzeniem, ubóstwem, chorobami, pozbawieniem, zabójstwami i aresztowaniami.”

Jeżeli Waszą reakcją jest „nie, oni nie mogą mieć na myśli niewolnictwa”, to wyjaśniam, że jak najbardziej mają na myśli niewolnictwo i wprost o nim piszą. Wróćmy bowiem do „Karty” jej artykuł 12 zawiera zdanie:

„Kobieta może wyruszyć na walkę z wrogiem bez pozwolenia męża, podobnie jak niewolnik bez pozwolenia swego pana”.

Tak, dobrze widzicie, Hamas, tak samo jak Państwo Islamskie (i nie tylko, niewolnictwo pod nazwą Wahaya – „piątych żon”, choć oficjalnie nielegalne, funkcjonuje w Nigrze i Nigerii, nazwa pochodzi od czterech żon, na które oficjalnie zezwala islam, z tym, że owych „piątych” – de facto niewolnic może być nawet kilkanaście[25]) uznaje niewolnictwo. Jako jedno z dwóch mott tego artykułu wziąłem cytat z wypowiedzi Jezydki Fawzii Amin Sido (Saydo), która została porwana i uwięziona jako niewolnica seksualna najpierw przez Państwo Islamskie, a następnie w Gazie przez Palestyńczyków z Hamasu i uwolniona przez Siły Obronne Izraela.[26]

Ten fakt jest istotny dla zrozumienia masowych gwałtów[27] dokonanych przez hamasowców na Żydówkach 7 października, oraz podczas przetrzymywania zakładniczek. Seks pozamałżeński jest „grzechem”, a jak już była mowa fanatycy są gotowi zań zabijać.

Ale oczywiście nie mają zamiaru rezygnować ze stosowania przemocy seksualnej, a zatem obchodzą to poprzez odwoływanie się do niewolnictwa seksualnego (nie tylko, np. religijna dyktatura w Iranie gwałcąc więźniarki stosuje procedurę tzw. „małżeństw tymczasowych”; tą praktykę potwierdził niedawno były dyrektor niesławnego więzienia Evin w Teheranie[28]). Przykładowo 12 września 2014 r. w egipskiej telewizji el-Hayah wystąpiła Suad Salih (tak, kobieta) i stwierdziła, że podczas wojny religijnej muzułmanie mogą niewolić i gwałcić kobiety innych wyznań.[29] Salih jest kolejną wykładowczynią al-Azhar, gdzie kierowała miedzy innymi katedrą fikh (orzecznictwa) na Wydziale Islamu i Arabistyki dla Dziewcząt, oraz całym tym wydziałem.

Ostatecznie jednak nie chodzi o zniewolenie Żydów, tylko ich eksterminację. Artykuł 7 cytuje hadis znany jako „Proroctwo o kamieniu i drzewie”.

 „Islamski Ruch Oporu dąży do realizacji obietnicy Allaha, bez względu na to, jak długo to potrwa. Prorok, niech Allah go błogosławi i obdarzy zbawieniem, powiedział: ‘Dzień Sądu [w wersji arabskiej „godzina”] nie nadejdzie, dopóki muzułmanie nie będą walczyć z Żydami, kiedy Żydzi będą ukrywać się za kamieniami i drzewami. Kamienie i drzewa powiedzą o muzułmanie, o Abdullo, za mną jest Żyd, chodź i zabij go. Tylko drzewo Gharkad nie zrobiłoby tego, ponieważ jest jednym z drzew żydowskich.’ (Przekazane przez al-Buchariego i Muslima [al-Hadżdżadża])”

Pisałem o tym hadisie w artykule o muftim al-Husajnim, który go rozpropagował. Tu tylko przypomnę, że dzień (godzina) sądu to czas zmartwychwstania muzułmanów. Z tego hadisu (a raczej tej jego wersji, bo są różne) wynika, że owo zmartwychwstanie jest uwarunkowane wymordowaniem Żydów. Zaś celem Hamasu jest tego realizacja „bez względu na to, jak długo to potrwa”.

Wracając do cytowanego już fragmentu artykułu 12. Jest w nim mowa o tym, że kobieta nie potrzebuje zgody męża na dołączenie do dżihadu. Jak łatwo się domyślić do innych rzeczy potrzebuje. I tak na przykład w 2021 roku Hamas wprowadził w Gazie prawo nakazujące aby kobiety uzyskały pozwolenie od męskiego „opiekuna” (ojca lub męża) na podróżowanie poza Gazę. Po protestach prawo to „zmienił” w ten sposób, że zamiast obowiązku zgody, mężczyzna może zakazać podróży.[30]

Co ta zmiana wnosi? Cóż. Być może tyle, że jakiś skończony leń, któremu wcześniej nie chciałoby się podpisać zgody, tym razem nie podpisze zakazu, ale nie wydaje mi się aby takowych było zbyt wielu.

„Nie powinniśmy zapomnieć przypomnieć każdemu muzułmaninowi, że gdy Żydzi zdobyli Święte Miasto w 1967 roku, stanęli na progu Meczetu al-Aksa i ogłosili, że ‘Mahomet nie żyje, a jego potomkowie to kobiety’.”

To zdanie z artykułu 28 świadczy, że prosty fakt historyczny, iż Mahomet miał tylko córki stanowi dla dżihadystów kamień obrazy, bo przecież kobieta jest gorsza od mężczyzny.

Wykorzystałem tylko część „Karty” pomijając artykuły, lub ich części które nic ponad te użyte nie wnoszą, ale zachęcam do przeczytania całości. Jeżeli ktoś nie skojarzył wiersza pastora Niemöllera, którego fragment posłużył mi za drugie motto to też zachęcam do zapoznania się z nim.

Paweł Ziółkowski

---

[1] Porozumienie Islamskiego Ruchu Oporu, tzw. „Karta Hamasu”, 18 sierpnia 1988 r., zbiory Uniwersytetu Yale, dostęp online: https://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp.

[2] „Koran”, tłum. M.C. Czachorowski, wyd. Muzułmański Związek Religijny w Polsce, Białystok 2021, dostęp online: https://bibliotekamuzulmanska.pl/wp-content/uploads/2022/01/koran-pl-arab-2021-a.pdf.

[3] M. Shareef „Kurdish Islamists in Iraq from the Muslim Brotherhood to the So-Called Islamic State: Continuity or Departure?”, Rojad 2015, s. 15, 18-19, dostęp online: https://www.kfcris.com/pdf/a591440c858d2cc8e1dd3dd5fd14470057cc9a7e1d268.pdf; N. Efrati, „Women in Iraq: Past Meets Present”, Nowy Jork 2012, s. 192 (przypis 94); A. B. Atwan, „Islamic State. The Digital Caliphate”, Oakland 2015,  s. 34; D. Avon, „La crise de l’Autorité normative dans le sunnisme contemporain”, [w:] „Histoire, société et études islamiques au 21e siècle. Directions, connexions, approches”, red. V. Legrand, A. U. Yakin, Berlin – Boston 2024, s. 45.

[4] M. Frampton, „The Muslim Brotherhood and the West. A History of Enmity and Engagement”, Cambridge – Londyn 2018, s. 133-134.

[5] N. Efrati, „Women in Iraq: Past Meets Present”, Nowy Jork 2012, s. 81.

[6] „Koran”, s.289-299; interpretacja sury przez Hamas, zob: S. Bartal, „Reading the Qur’ān: How Hamas and the Islamic Jihad Explain Sura al-Isra (17)”, [w:] Politics, Religion & Ideology, t. 17, z. 4/2016, s. 392-408.

[7] U. Shavit, „Zionism as told by Rashid Rida”, [w:] Journal of Israeli History, t. 34, z. 1/2015, s. 30.

[8] D. Pipes, „The hidden hand.  Middle East fears of conspiracy”, Nowy Jork 1996,  s. 127.

[9] H. al Banna, „Kitab ul Jihad”, [w:] S. Qutb, „Milestones. Ma’alim fi’l-tareeq”, Birmingham 2006, s.239.

[10] „Koran”, tłum. M.C. Czachorowski, wyd. Muzułmański Związek Religijny w Polsce, Białystok 2021, s. 357, dostęp online: https://bibliotekamuzulmanska.pl/wp-content/uploads/2022/01/koran-pl-arab-2021-a.pdf.

[11] „Hamas Leader Ismail Haniyeh: We Should Hold On To The Moment Of The Victory Of October 7 And Build Upon It; Time Is On Our Side; Donations To Gaza Are Not ‚Humanitarian Aid’ But ‚Financial Jihad’”, Middle East Media Research Institute, 9 stycznia 2023 r., https://www.memri.org/tv/hamas-leader-ismail-haniyeh-victory-october-seven-financial-jihad.

[12] „فتوى لجنة الاجتهاد والفتوى بالاتحاد العالمي لعلماء المسلمين حول العدوان الإسرائيلي على غزة”, 22 października 2023 r., https://iumsonline.org/ar/ContentDetails.aspx?ID=31250.

[13] „فتوى لجنة الاجتهاد والفتوى بالاتحاد العالمي لعلماء المسلمين بخصوص “حكم مناصرة الكيان الصهيوني المحتل على أهل فلسطين”, 28 października 2023 r., https://iumsonline.org/ar/ContentDetails.aspx?ID=31334.  

[14] „Senior Hamas Official Mahmoud Al-Zahar: The ‚Army Of Jerusalem’ Will Not Liberate Palestinian Land Only; The 512 Million Square Kilometers Of Planet Earth Will Come Under A System With No Zionism, No Treacherous Christianity”, Middle East Media Research Institute, 12 grudnia 2022 r., https://www.memri.org/tv/senior-hamas-official-zahar-zionism-treacherous-christianity.

[15] „Hamas Official Fathi Hammad: Palestinians Are Preparing To Establish An Islamic Caliphate With Jerusalem As Its Capital; West Bank Security Forces Should Rise Up Against The Traitor Mahmoud Abbas”, Middle East Media Research Institute, 1 grudnia 2023 r., https://www.memri.org/tv/hamas-official-fathi-hammad-palestinians-are-preparing-establish-islamic-caliphate-jerusalem-its.

[16] „Hamas Leaders: Our Goal Is Establishment Of Global Islamic Caliphate, Not Just Liberation Of Palestine”, Middle East Media Research Institute, 8 grudnia 2023 r., https://www.memri.org/reports/hamas-leaders-our-goal-establishment-global-islamic-caliphate-not-just-liberation-palestine.

[17] N. A. Stillman, „The Jews of Arab Lands. A History and Source Book”, Filadelfia 1979,  s.157-158;  M. R. Cohen, „Under crescent and cross. The Jews in the Middle Ages”, Princeton 2008, s. 52-74.

[18] A. García-Sanjuán, „Violencia contra los judíos: el pogromo de Granada del año 459 h/1066”, [w:] „De muerte violenta. Política, religión y violencia en al-Andalus. Estudios onomástico-biográficos de al-Andalus. XIV”, red. M. Fierro, Madryd 2004, s. 175, dostęp on line: https://www.researchgate.net/publication/283119644_Violencia_contra_los_judios_el_pogromo_de_Granada_del_ano_459_h1066.

[19] M. Abu Zahra, „The Jihad”, [w:] „Arab Theologians on Jews and Israel: Extracts from the Proceedings of the Fourth Conference of the Academy of Islamic Research”, red. D. F. Green, Genewa 1974, s. 61.

[20] S. Qutb, „Milestones. Ma’alim fi’l-tareeq”, Birmingham 2006, s.63, 64.

[21] A. Maududi, „The Islamic Law and Constitution”, Lahore 1977,  s.274-277.

[22] M. O. Farooq. „Rape and Hudood Ordinance: Perversions of Justice in the Name of Islam”, SSRN Electronic Journal, 2006; A. Quraishi, „Her Honor: An Islamic Critique of the Rape Laws of Pakistan from A Woman-Sensitive Perspective”, [w] Michigan Journal of International Law, t. 18, z. 2/1997, s. 287-320 , dostęp online: https://repository.law.umich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1467&context=mjil; M. Lau, „Twenty Five Years of Hudood Ordinances- A Review”,[w:] Washington and Lee Law Review, t. 64, z. 2/2007, s. 1291-1314, dostęp online:  https://scholarlycommons.law.wlu.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1207&context=wlulr.

[23] L. Mustapha, M. de Tilly, La femme, la vie, la liberté, Paryż 2020, rozdz. VIII (autor dysponował wersją elektroniczną bez wyodrębnionych stron).

[24] „Hamas-Sponsored ‚Promise Of The Hereafter’ Conference For The Phase Following The Liberation Of Palestine And Israel’s ‚Disappearance’: We Must Differentiate Between Jews Who Should And Should Not Be Killed, And Prevent A Jewish ‚Brain Drain’ From Palestine”, Middle East Media Research Institute, 4 października 2021 r., https://www.memri.org/reports/hamas-sponsored-promise-hereafter-conference-phase-following-liberation-palestine-and.

[25] Raport organizacji Timidria i Anti-Slavery International (autorzy: G.K. Abdelkader, M. Zangaou), „Wahaya. Domestic and sexuall slavery in Niger”, Niamej 2012, dostęp online: https://www.antislavery.org/wp-content/uploads/2018/10/Wahaya-report.pdf; F. Harter „He bought me like a chicken: the struggle to end slavery in Niger”, The Guardian, 28 czerwca 2022 r., https://www.theguardian.com/global-development/2022/jun/28/child-sex-trafficking-wahaya-girls-slavery-niger; A. Domínguez-Escobar, „Hadizatou Mani, and Her Anti-Slavery Struggle of Nigerien Women”, The Woman Post, 1 marca 2023 r., https://thewomanpost.com/5529/hadizatou-mani-and-her-anti-slavery-struggle-of-nigerien-women-2.

[26] K. Davis, H. Holloway, A. Duncan, „10 years in hell. ISIS sex slave who was kidnapped at 11 reveals she was fed cooked babies before being kept prisoner by Hamas in Gaza”, The Sun, 18 października 2024r., https://www.thesun.co.uk/news/31056306/isis-sex-slave-kidnapped-fed-babies-hamas-gaza.

[27] Raport Specjalnej Przedstawicielki Sekretarza Generalnego ONZ ds. Przemocy Seksualnej w Konfliktach Pramili Patten, „Mission report. Official visit of the Office of the SRSG-SVC to Israel and the occupied West Bank. 29 January – 14 February 2024”, Nowy Jork 2024, dostęp online: https://news.un.org/en/sites/news.un.org.en/files/atoms/files/Mission_report_of_SRSG_SVC_to_Israel-oWB_29Jan_14_feb_2024.pdf, tłumaczenie na język polski: https://www.facebook.com/RewolucjaRojavy/posts/pfbid03558e1yNF4xPfRHQepzzzccmzaac4tmTAoE8f5Yw4SZAa869o9je7E19mPsydWLF8l; L. Rozovsky, „15 Witnesses, Three Confessions, a Pattern of Naked Dead Bodies. All the Evidence of Hamas Rape on October 7”, Haaretz, 18 kwietnia 2024, https://www.haaretz.com/israel-news/2024-04-18/ty-article-magazine/witnesses-confessions-naked-dead-bodies-all-the-evidence-of-hamas-rape-on-oct-7/0000018e-f114-d92e-abfe-f77f7e3f0000, tłumaczenie na język polski: https://www.facebook.com/RewolucjaRojavy/posts/pfbid0BKvuCSkn8pfAVQVegLWoeaEKfiVUiUxiVyXvaZk6TUrs87yDfDmtLkzEBNiu23jdl; J. Gettleman, A. Schwartz, A. Sella, „Screams Without Words: How Hamas Weaponized Sexual Violence on Oct. 7”, New York Times, 28 grudnia 2023 r, https://www.nytimes.com/2023/12/28/world/middleeast/oct-7-attacks-hamas-israel-sexual-violence.html, tłumaczenie na język polski: https://www.facebook.com/RewolucjaRojavy/posts/pfbid02BqbGLBTirpwqGUtcqgyjB1YBpqzm6XKt8L39523uLyXbkQwhiXHPpZV9H2vhQZF5l; L.-M. Gaveriaux, „’Ils ont arrêté lorsqu’ils m’ont crue morte’: le calvaire d’Esther, violée et mutilée par les terroristes du Hamas”, Le Parisen, 26 listopada 2023 r., https://www.leparisien.fr/international/israel/israel-le-calvaire-desther-violee-et-mutilee-par-les-terroristes-du-hamas-26-11-2023-MK5HBAQRRZHENBBFEFOI6NDVWI.php, tłumaczenie na język polski: https://www.facebook.com/RewolucjaRojavy/posts/pfbid0BKvuCSkn8pfAVQVegLWoeaEKfiVUiUxiVyXvaZk6TUrs87yDfDmtLkzEBNiu23jdl; C. Lamb, „First Hamas fighters raped her. Then they shot her in the head”, The Times, 2 grudnia 2023 r., https://www.thetimes.com/uk/article/ten-hamas-fighters-were-raping-the-woman-she-begged-for-death-6ldlmh8sp, tłumaczenie na język polski: https://www.facebook.com/RewolucjaRojavy/posts/pfbid0n7ofH8zZcrkyoyw2aiT6zudwY8zwBofSihnMnHbmUznbjQpLh4CqxHZP4r9AhSa7l; R. Shalev, „The Illustrated Hostage Diary of Amit Soussana. Released after 55 days in captivity in Gaza, she tells the story of her beatings, torture, and sexual assault”, Tablet, 23 września 2024 r., https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/illustrated-hostage-diary-amit-soussana; P. Kingsley, R. Bergman, „Israeli Hostage Says She Was Sexually Assaulted and Tortured in Gaza”, New York Times, 26 marca 2024 r., https://www.nytimes.com/2024/03/26/world/middleeast/hamas-hostage-sexual-assault.html, tłumaczenie na język polski: https://www.facebook.com/RewolucjaRojavy/posts/pfbid0hnx2ycNF9x7PkwnpXAsD4xc7W2CtPSWPGGfAi29wciVy1MjBvUAKxQdfzdg9NH1al; K. Hjelmgaard, „’We know they were raped in Hamas captivity’: Chilling details of what hostages faced”, USA Today, 20 grudnia 2023 r., https://eu.usatoday.com/story/news/world/2023/12/20/hamas-sexual-violence-rape-hostages-oct-7/71917113007, tłumaczenie na język polski: https://www.facebook.com/RewolucjaRojavy/posts/pfbid02A68q98xCF1ktWsvg3vpaLARWJWNzKQwNQKdkrB3bTkjx9Pj72owj3j7iZbBaducql.

[28] „Ex-Official: Virgin Prisoners Were Raped to Prevent Them Going to Paradise”, IranWire, 1 czerwca 2023 r., https://iranwire.com/en/news/117116-ex-official-virgin-prisoners-were-raped-to-prevent-them-going-to-paradise/ ; „Raisi Played Direct Role In Executing Prisoners In 80s: Ex-Warden”, Iran International, 29 maja 2023 r., https://www.iranintl.com/en/202305292957.

[29] „Muslim Scholar Says It’s Okay to Rape Non-Muslim Women to Humiliate Them”, CairoScene, 19 stycznia 2016 r., https://cairoscene.com/BusinessAndPolitics/Muslim-Scholar-Says-It-s-OK-to-Rape-Non-Muslim-Women-to-Humiliate-Them.

[30] D. Margolin, „Retreating from Legitimacy: Hamas’s Engagement in and Disengagement from Governance”, [w:] „Jihadist Governance and Statecraft”, red. D. Margolin, A. Y. Zelin, Waszyngton 2024,  s. 71, dostęp online: https://www.washingtoninstitute.org/sites/default/files/pdf/PolicyFocus180MargolinZelin.pdf.